Mandarynki: odmiany, klementynki, wybór i przechowywanie

Mandarynki to najchętniej kupowane zimą cytrusy w Polsce: małe, słodkie i łatwe do obrania bez noża. Kłopot w tym, że pod jedną nazwą kryje się kilka różnych owoców, a klementynki i satsumy leżą obok siebie w tej samej skrzynce. W tym poradniku wyjaśniamy, czym się różnią, jak wybrać słodkie i soczyste owoce, dlaczego czasem trafiają się pestki i jak przechowywać mandarynki, żeby nie spleśniały po dwóch dniach.

Czym jest mandarynka

Mandarynka to owoc drzewa z rodziny rutowatych, blisko spokrewnionego z pomarańczą, cytryną i grejpfrutem. Pochodzi z Azji, a dziś uprawia się ją w klimacie subtropikalnym – do Polski trafia głównie z Hiszpanii, Włoch, Turcji i Maroka. Sezon przypada na jesień i zimę i to nie przypadek, że mandarynki kojarzą nam się ze świętami: po prostu wtedy są najlepsze.

Botanicznie mandarynka jest jagodą o szczególnej budowie. To, co nazywamy cząstkami, to komory wypełnione drobnymi pęcherzykami soku, a całość otacza dwuwarstwowa skórka: barwna z zewnątrz i biała od środka. Właśnie ta biała warstwa decyduje o najważniejszej różnicy praktycznej między mandarynką a pomarańczą: u mandarynki jest cienka i słabo zrośnięta z miąższem, więc skórka schodzi płatami, bez noża i bez wyciągania ręki po deseczkę.

Mandarynka, klementynka, satsuma i tangeryna

W polskim sklepie słowo „mandarynki” pełni rolę parasola na całą grupę drobnych cytrusów. Pod spodem są jednak owoce różniące się pochodzeniem, smakiem i tym, czy trafisz na pestki.

Owoc	Co go wyróżnia
Mandarynka	Gatunek wyjściowy dla całej grupy. Wyrazista, lekko kwaskowata, często z pestkami, skórka mocno odstaje od miąższu.
Klementynka	Krzyżówka mandarynki z pomarańczą. Słodsza i bardziej aromatyczna, zwykle bez pestek, ciężka i gładka. To ona najczęściej leży w skrzynkach opisanych po prostu „mandarynki”.
Satsuma	Grupa pochodząca z Japonii. Dojrzewa najwcześniej, praktycznie nie ma pestek, skórka jest cienka i luźna, a miąższ łagodny i mało kwaśny. Znosi chłodniejszy klimat niż reszta cytrusów.
Tangeryna	Nazwa używana głównie w krajach anglosaskich na mandarynki o intensywnie pomarańczowej, czerwonawej skórce. Pochodzi od portu Tanger, przez który owoce trafiały do Europy. Na polskich etykietach spotkasz ją rzadko.

Różnica, która naprawdę coś zmienia przy stole, to obecność pestek i kwasowość. Satsumy i klementynki są łagodne i wygodne dla dzieci, ale w cieście czy sosie bywają mdłe. Klasyczna mandarynka ma więcej kwasu, więc lepiej broni się w połączeniu z tłuszczem i cukrem.

Jak wybrać dobre mandarynki

Mandarynka, podobnie jak reszta cytrusów, nie dojrzewa po zerwaniu. Cała słodycz powstaje na drzewie, więc kwaśny owoc nie poprawi się w koszyku – liczy się wyłącznie to, co weźmiesz ze skrzynki. Więcej o tym mechanizmie piszemy przy pomarańczach.

• Ciężar – owoc powinien być wyraźnie cięższy, niż na to wygląda. To najlepsza pojedyncza wskazówka, bo świadczy o soczystości.
• Napięta skórka – powinna leżeć blisko miąższu. Skórka odstająca jak balon to sygnał ostrzegawczy, o którym za chwilę.
• Zapach – dojrzała mandarynka pachnie już przez skórkę, wystarczy potrzeć ją palcem.
• Sprężystość – lekko ustępuje pod naciskiem, ale nie jest miękka ani papierowa.
• Szypułka i listki – jeśli są, powinny być zielone i jędrne. Zaschnięte oznaczają, że owoc leży już długo.

Odstająca skórka, czyli owoc przejrzały

Mandarynka, która leżała na drzewie za długo, zaczyna oddzielać skórkę od miąższu. Powstaje pusta przestrzeń, owoc robi się balonowaty i zaskakująco lekki, a miąższ – suchy i mdły. To zjawisko naturalne i nieszkodliwe, ale smakowo rozczarowujące, i właśnie dlatego ciężar w dłoni mówi więcej niż wygląd. Duża mandarynka, która waży tyle co nic, prawie na pewno będzie sucha.

Dlaczego jedne mandarynki mają pestki, a inne nie

Mandarynki z tego samego sklepu potrafią być raz zupełnie bez pestek, a raz pełne twardych nasion – choć leżą w takich samych skrzynkach i mają tę samą nazwę na etykiecie. To nie pomyłka sklepu ani gorsza partia.

Klementynki i satsumy zawiązują owoce bez zapylenia: kwiat przekwita, a zawiązek i tak rośnie i dojrzewa. Skoro nie doszło do zapłodnienia, nie ma z czego powstać nasionom i owoc zostaje bezpestkowy. Tak wygląda sytuacja domyślna i stąd bierze się ich opinia.

Rzecz w tym, że te odmiany nie są bezpestkowe raz na zawsze. Jeśli do kwiatów trafi pyłek innej odmiany cytrusa, przeniesiony przez pszczoły z sąsiedniego sadu, dochodzi do zapłodnienia i w owocach rozwijają się nasiona. Liczba pestek mówi więc więcej o tym, co rosło obok plantacji, niż o jakości samych owoców.

W praktyce pestki nie są wadą i nie zmieniają smaku. Jeśli jednak kupujesz mandarynki dla małego dziecka, najbardziej przewidywalne są satsumy: to one najkonsekwentniej bywają bezpestkowe.

Jak przechowywać mandarynki

Mandarynki psują się szybciej niż pomarańcze i wynika to wprost z budowy skórki. Cienka, luźno przylegająca skórka to słabsza bariera: owoc szybciej traci wodę, a obite miejsca łatwiej zakażają się pleśnią.

Warto też pamiętać, że samo przechowywanie niczego nie poprawi. Mandarynki nie dojrzewają po zerwaniu, więc chłód tylko spowalnia psucie: kwaśny owoc nie zrobi się słodszy, choćby leżał tydzień.

• W temperaturze pokojowej zjedz je w ciągu kilku dni. Miska przy kaloryferze to najgorsze miejsce, bo skórka wysycha i robi się skórzasta.
• W lodówce, w szufladzie na warzywa, wytrzymują zwykle dwa do trzech tygodni.
• Wyjmij je z foliowej siatki. W zamkniętym opakowaniu skrapla się woda, a wilgoć na skórce to prosta droga do pleśni.
• Ułóż je luźno, najlepiej w jednej warstwie. Ścisk sprzyja obiciom, a każde obicie to miejsce, od którego zacznie się psucie.
• Jeden spleśniały owoc zakaża sąsiednie przez kontakt. Jeśli znajdziesz taki w siatce, wyrzuć go od razu i przejrzyj resztę.

Z tego samego powodu wielka siatka bywa pułapką: jeśli nie zjadacie kilku kilogramów w tydzień, część i tak wyląduje w koszu. Mrożenie całych owoców nie jest rozwiązaniem, bo po rozmrożeniu cząstki rozpadają się w papkę – to jeden z tych produktów, które lepiej mrozić tylko w postaci soku lub skórki.

Skórka i białe włókna

Białe nitki, które zostają na cząstkach po obraniu, to albedo, czyli wewnętrzna warstwa skórki, razem z wiązkami przewodzącymi. Wiele osób skrupulatnie je zdejmuje w przekonaniu, że są gorzkie.

To przyzwyczajenie przeniesione z pomarańczy. Tam albedo jest grube i rzeczywiście wyraźnie gorzkie, więc usuwanie go ma sens. W mandarynce ta sama warstwa jest cienka i dużo łagodniejsza – najczęściej po prostu jej nie czuć. Nitki można zjeść bez straty dla smaku, a przy okazji to błonnik i pektyny.

Co zrobić ze skórką

Skórka mandarynki jest cienka i szybko wysycha, więc łatwiej ją ususzyć niż skórkę pomarańczy. Wystarczy rozłożyć ją w jednej warstwie w suchym, przewiewnym miejscu. Suszona sprawdza się w herbacie i grzańcu, bo aromatyczne olejki siedzą właśnie w barwnej warstwie zewnętrznej, nie w miąższu.

Jeden warunek: skórkę zostawiamy tylko z owoców, które wcześniej dokładnie umyliśmy. Cytrusy są zwykle woskowane i to właśnie zewnętrzna warstwa zbiera najwięcej pozostałości, dlatego warto wiedzieć, jak umyć cytrusy przed użyciem skórki.

Wartości odżywcze mandarynek

Mandarynki składają się głównie z wody, więc są stosunkowo mało kaloryczne. Haczyk polega na tym, że są też małe i łatwe do obrania, więc zjedzenie pięciu sztuk pod rząd przychodzi zupełnie bezwiednie.

• Witamina C – jest jej mniej niż w pomarańczy, orientacyjnie około połowy, ale nadal to sensowne źródło w sezonie zimowym.
• Karotenoidy – to one odpowiadają za intensywnie pomarańczową barwę miąższu i mandarynki mają ich wyraźnie więcej niż pomarańcze.
• Błonnik – w cząstkach i w białych włóknach, które część osób niepotrzebnie usuwa.
• Woda – dlatego łatwo się nimi najeść na chwilę, ale nie są sytym przekąską.

Warto też rozbroić jedno przekonanie: mandarynki wydają się słodsze od pomarańczy nie dlatego, że mają dramatycznie więcej cukru, tylko dlatego, że mają mniej kwasu. Mniej kwasu oznacza mniej kontrastu, a bez kontrastu słodycz wydaje się pełniejsza. To ta sama zależność, która decyduje o tym, że w wypiekach mandarynka potrafi zginąć.

Mandarynki w kuchni

Mandarynki zjada się przede wszystkim na surowo i to jest ich najlepsze zastosowanie. Kiedy jednak trafiają do potraw, warto pamiętać o ich słabej stronie: niska kwasowość sprawia, że sam sok szybko robi się nijaki w towarzystwie tłuszczu i cukru.

• Sałatki – cząstki mandarynki dobrze przełamują tłuste składniki, na przykład ser pleśniowy czy orzechy. Więcej pomysłów znajdziesz w tekście o świeżych sałatkach.
• Mięso – redukcja z soku mandarynkowego pasuje do kaczki i wieprzowiny, ale zwykle potrzebuje wsparcia kwasem, choćby odrobiną soku z cytryny.
• Wypieki – zamiast soku użyj startej skórki. Aromat siedzi w olejkach ze skórki i przetrwa pieczenie, podczas gdy sok wyparuje i zostawi tylko wilgoć.
• Napoje – świeżo wyciśnięty sok pij od razu, bo z czasem traci świeżość aromatu.
• Dekoracje – suszone plastry i skórka to klasyka świątecznych ozdób i grzańca.

Najczęściej zadawane pytania

Czy klementynka to to samo co mandarynka?

Nie, choć w sklepie bywają sprzedawane pod jedną nazwą. Klementynka to krzyżówka mandarynki z pomarańczą: jest słodsza, zwykle bezpestkowa i ma gładszą, mocniej przylegającą skórkę. Większość owoców w skrzynkach opisanych po prostu jako mandarynki to w rzeczywistości klementynki.

Dlaczego mandarynki bywają z pestkami, skoro miały być bez?

Bo bezpestkowość klementynek i satsum nie jest cechą gwarantowaną. Te odmiany zawiązują owoce bez zapylenia, ale jeśli pszczoły przyniosą pyłek innej odmiany cytrusa z sąsiedniego sadu, dochodzi do zapłodnienia i w owocach pojawiają się nasiona. Smak pozostaje taki sam.

Czy trzeba usuwać białe włókna z mandarynki?

Nie trzeba. W pomarańczy albedo jest grube i gorzkie, dlatego wiele osób nauczyło się je zdejmować. W mandarynce ta warstwa jest cienka i łagodna, praktycznie niewyczuwalna, a przy okazji to błonnik i pektyny.

Jak długo można przechowywać mandarynki?

W temperaturze pokojowej kilka dni, w szufladzie lodówki zwykle dwa do trzech tygodni. Wyjmij je z foliowej siatki i ułóż luźno, bo wilgoć i ścisk to dwie główne przyczyny pleśnienia.

Podsumowanie

Pod jedną nazwą kryje się kilka różnych owoców i to największe źródło nieporozumień: klementynka jest słodka i zwykle bezpestkowa, satsuma łagodna i najwcześniejsza, a klasyczna mandarynka bardziej kwaśna i często z pestkami. Pestki nie są wadą, tylko śladem po pyłku z sąsiedniego sadu.

Przy zakupie kieruj się ciężarem, nie wyglądem – lekki owoc z odstającą skórką będzie suchy i nijaki, a po zerwaniu już nie dojrzeje. Cienka skórka to zaleta przy obieraniu i wada przy przechowywaniu, więc lodówka i luźne ułożenie robią więcej niż cokolwiek innego. Więcej o samym gatunku przeczytasz w haśle mandarynka w Wikipedii, a porównanie z większym kuzynem znajdziesz w przewodniku o pomarańczach.