Arbuz to jeden z najbardziej orzeźwiających owoców lata – słodki, soczysty i w ponad 90 procentach złożony z wody. W tym poradniku podpowiadamy, jak wybrać dojrzały i słodki owoc, jakie są jego rodzaje, ile ma kalorii oraz jak go przechowywać i wykorzystać w kuchni.
| Kaloryczność | Około 30 kcal w 100 gramach miąższu, czyli jeden z najmniej kalorycznych owoców w sezonie. |
| Witaminy | Przede wszystkim witamina C (około 8 mg w 100 gramach) oraz witamina A w postaci beta-karotenu; w mniejszych ilościach witaminy z grupy B, między innymi B1, B5 i B6. |
| Właściwości | Dobrze nawadnia i orzeźwia; dostarcza likopenu (przeciwutleniacz), witaminy C, potasu oraz cytruliny. |
Spis treści
Czym jest arbuz
Arbuz (Citrullus lanatus) należy do rodziny dyniowatych, podobnie jak ogórek, dynia czy melon. Pochodzi z Afryki, a botanicznie jest jagodą o twardej skórce, tak zwaną pepo.
Jego miąższ składa się w około 92 procentach z wody, dlatego tak dobrze gasi pragnienie w upalne dni.
W Polsce owoc ten jest dostępny głównie latem, od lipca do września, choć wcześniej pojawia się na półkach z importu. O tym, kiedy który owoc ma sezon, przeczytasz w naszym kalendarzu sezonowości.
Uprawa arbuza – czyli jak rośnie taki duży?
Arbuz to roślina jednoroczna z rodziny dyniowatych (podobnie jak dynia, ogórek czy melon), tworząca długie, płożące się po ziemi pędy. Wyrasta z nasiona, które kiełkuje dopiero w cieple, a potem szybko rozrasta się w gęstą kępę dużych liści. To właśnie te liście są kluczem do wielkości owocu: dzięki sporej powierzchni bardzo intensywnie prowadzą fotosyntezę, czyli wytwarzają cukry, którymi roślina zasila rosnący arbuz.
Sam owoc powstaje z zapylonego kwiatu żeńskiego, a zapylają go głównie pszczoły i inne owady. Z niewielkiej zawiązki rozwija się jagoda o twardej skórce, która przez kilka tygodni gwałtownie przybiera na masie. Arbuz w ponad 90 procentach składa się z wody, więc jego imponujący rozmiar to przede wszystkim woda z rozpuszczonymi cukrami, które roślina przekazuje z korzeni i liści prosto do miąższu. Przy dużym nasłonecznieniu i regularnym podlewaniu jeden owoc potrafi urosnąć do kilku, a nawet kilkunastu kilogramów, a rekordowe okazy przekraczają 100 kilogramów.
Żeby arbuz urósł duży i słodki, potrzebuje kilku rzeczy naraz:
- dużo słońca i ciepła (najlepiej rośnie w temperaturze około 25-30 stopni),
- długiego, ciepłego sezonu, bo od wysiewu do dojrzałego owocu mija zwykle 3-4 miesiące,
- żyznej, przepuszczalnej gleby i sporo miejsca na rozłożyste pędy,
- obfitego podlewania w fazie wzrostu owocu, które pod koniec dojrzewania warto ograniczyć, aby miąższ był bardziej słodki.
Rodzaje arbuzów
W sklepach spotkasz kilka odmian, które różnią się wielkością, obecnością pestek i barwą miąższu.
| Rodzaj | Charakterystyka |
|---|---|
| Arbuz z pestkami | Klasyczny, zwykle najsłodszy i najbardziej aromatyczny; ma ciemne, jadalne nasiona. |
| Arbuz bezpestkowy | Odmiana hybrydowa (triploidalna) bez wykształconych pestek; wygodny do jedzenia, czasem z miękkimi białymi zaczątkami nasion. |
| Arbuz mini (personalny) | Niewielki, na jedną-dwie porcje; cienka skórka, łatwo mieści się w lodówce. |
| O żółtym lub pomarańczowym miąższu | Rzadsza odmiana; miąższ bywa bardziej miodowy w smaku, mniej klasycznie arbuzowy. |
Żółty arbuz – co to za odmiana?
Żółty arbuz z zewnątrz wygląda dokładnie tak samo jak klasyczny: ma zieloną, pasiastą skórkę i nic nie zdradza, co jest w środku. Różnica pojawia się dopiero po przekrojeniu, gdy zamiast czerwieni widzimy słonecznożółty, czasem lekko pomarańczowy miąższ.
Dlaczego miąższ jest żółty, a nie czerwony?
To ta sama roślina, Citrullus lanatus, tylko inna odmiana. Za czerwoną barwę miąższu odpowiada likopen, a odmiany żółte praktycznie go nie wytwarzają, więc ich wnętrze pozostaje jasne. W wariantach pomarańczowych barwa pochodzi głównie od karotenoidów. Nie ma tu żadnego barwienia ani modyfikacji genetycznej: jasny miąższ jest bliższy dawnym, dziko rosnącym arbuzom, a intensywna czerwień, którą dziś uznajemy za oczywistą, to wynik wielu lat selekcji odmian.
Jak smakuje żółty arbuz?
W smaku bywa wyraźnie słodszy i bardziej miodowy, a jednocześnie mniej klasycznie arbuzowy, bo brakuje mu tej lekko trawiastej, orzeźwiającej nuty znanej z czerwonego miąższu. Konsystencja jest zwykle podobna, choć część odmian ma delikatniejszy i mniej wodnisty miąższ. Wiele osób porównuje go raczej do melona niż do arbuza, dlatego warto spróbować bez oczekiwania, że będzie identyczny.
| Cecha | Arbuz czerwony | Arbuz żółty |
|---|---|---|
| Barwa miąższu | Od różowej do intensywnie czerwonej | Słonecznożółta, czasem lekko pomarańczowa |
| Smak | Klasyczny, orzeźwiający, z lekko trawiastą nutą | Słodszy, bardziej miodowy, blisko melona |
| Za barwę odpowiada | Likopen | Brak likopenu; w odmianach pomarańczowych karotenoidy |
| Dostępność w Polsce | Powszechna przez całe lato | Rzadsza, czasem tylko w większych sklepach |
Gdzie kupić żółtego arbuza?
Żółte odmiany są w Polsce znacznie rzadsze od czerwonych. Największa szansa jest w sezonie, czyli od lipca do września, w większych supermarketach, sklepach z warzywami i owocami oraz na targach, często w wersji mini na jedną lub dwie porcje. Bywają droższe od klasycznych, bo sprowadza się je w mniejszych ilościach. Ponieważ z zewnątrz nie różnią się od czerwonych, jedyną pewną wskazówką jest etykieta lub pytanie sprzedawcy. W handlu spotkasz między innymi odmiany Yellow Crimson i Yellow Doll.
Jak wykorzystać żółty miąższ w kuchni?
Żółty arbuz najlepiej wygląda tam, gdzie liczy się kontrast: na desce z owocami obok czerwonych kawałków, w sałatce z fetą i miętą, w sorbecie albo jako kostki do lemoniady. Sprawdza się też w deserach, w których czerwony sok potrafi zabarwić pozostałe składniki. Wybieramy go i przechowujemy dokładnie tak samo jak czerwonego.
Jak wybrać dojrzałego arbuza
Dojrzałość poznasz przede wszystkim po wyglądzie skórki i wadze. Oto praktyczne wskazówki, które pomogą wybrać słodki i soczysty owoc.
- Plamka po leżeniu – kremowo-żółta plama w miejscu, którym owoc dotykał ziemi, oznacza, że dojrzewał odpowiednio długo. Biała lub zielonkawa plama to znak, że zerwano go za wcześnie.
- Waga – dobry arbuz jest ciężki jak na swój rozmiar, co świadczy o tym, że jest pełen soku.
- Dźwięk – po opukaniu dojrzały owoc wydaje głuchy, głęboki odgłos; wysoki i pusty dźwięk bywa oznaką przejrzałości lub niedojrzałości.
- Ogonek – suchy, brązowawy ogonek wskazuje na dojrzałość; zielony sugeruje, że owoc zerwano zbyt wcześnie.
- Siatka na skórce – jasne, siateczkowate ślady to efekt zapylania i często zapowiadają słodszy miąższ.
Jak przechowywać i kroić
Cały, nienaruszony owoc możesz trzymać w temperaturze pokojowej przez kilka dni, a w chłodnym miejscu nawet do dwóch tygodni. Po pokrojeniu przechowuj go w lodówce, szczelnie okryty folią lub w zamkniętym pojemniku, i zjedz w ciągu 3-4 dni.
Przed krojeniem dobrze umyj skórkę, bo nóż przenosi zabrudzenia do wnętrza. Miąższ możesz też zamrozić – pokrojony w kostkę świetnie sprawdzi się później do koktajli i lemoniad, choć po rozmrożeniu straci jędrność.
Wartości odżywcze i właściwości arbuza
Arbuz jest wyjątkowo niskokaloryczny – w 100 gramach ma zaledwie około 30 kcal, głównie dzięki dużej zawartości wody. Jednocześnie dostarcza cennych składników.
Jakie właściwości ma arbuz?
Arbuz to przede wszystkim owoc nawadniający: w ponad 90 procentach składa się z wody, więc w upały uzupełnia płyny lepiej niż niejeden słodki napój. Poza tym dostarcza kilku składników, o które warto zahaczyć uwagą.
- Likopen – naturalny barwnik i przeciwutleniacz odpowiedzialny za czerwoną barwę miąższu.
- Witamina C i potas – wspierają odporność i gospodarkę wodną organizmu.
- Cytrulina – aminokwas obecny zwłaszcza w jasnej części miąższu przy skórce.
- Woda – około 92 procent masy owocu, dlatego dobrze nawadnia w upały.
Jakie witaminy ma arbuz?
Najwięcej jest w arbuzie witaminy C, czyli około 8 mg w 100 gramach miąższu. To nie jest rekord wśród owoców, bo papryka czy czarna porzeczka mają jej wielokrotnie więcej, ale przy typowej porcji arbuza, a więc 200-300 gramach, robi się z tego zauważalna część dziennego zapotrzebowania. Witamina C jest wrażliwa na światło i długie przechowywanie, dlatego najwięcej zachowa jej arbuz świeżo pokrojony, a nie taki, który stoi otwarty w lodówce trzeci dzień.
Druga ważna jest witamina A, którą organizm wytwarza z beta-karotenu obecnego w miąższu. Beta-karoten odpowiada, obok likopenu, za barwę owocu, dlatego odmiany o pomarańczowym miąższu mają go zwykle więcej niż klasyczne czerwone. W arbuzie znajdziemy też niewielkie ilości witamin z grupy B, przede wszystkim B1, B5 i B6, choć nie są to ilości, które miałyby realnie pokrywać zapotrzebowanie.
Warto jednak pamiętać, w jakiej skali się poruszamy. Arbuz składa się w ponad 90 procentach z wody, więc na 100 gramów przypada stosunkowo niewiele składników odżywczych. Jego siłą jest raczej to, że łatwo zjeść go dużo: spora porcja daje przyzwoitą dawkę witaminy C, potasu i likopenu przy naprawdę niskiej kaloryczności. Nie zastąpi jednak warzyw i owoców o gęstszym składzie, a raczej miło je uzupełnia w upalne dni.
Arbuz w kuchni
Choć najczęściej jemy go na surowo, arbuz świetnie sprawdza się także w daniach na słono i w napojach.
- Sałatka na słono z fetą, miętą i oliwą – klasyczne, orzeźwiające połączenie.
- Lemoniada lub sok z arbuza – zmiksowany miąższ z odrobiną cytryny i mięty.
- Grillowany – krótko podpieczone plastry nabierają głębszego, karmelowego smaku.
- Sorbet i mrożone kostki – miąższ zamrożony na patyku to lekki deser na upały.
Na słodko dobrze komponuje się też z innymi owocami sezonowymi – zajrzyj do wpisu o jabłkach, jeśli szukasz pomysłów na owocowe dodatki.
Najlepszym punktem wyjścia jest sałatka z arbuzem i fetą. Słony ser równoważy słodycz owocu, a mięta i sok z limonki spinają całość w jeden smak. Ważny szczegół: składniki łącz dopiero tuż przed podaniem, bo sól z fety wyciąga z arbuza wodę i po godzinie zamiast wyraźnych kostek zostaje różowa zupa. Więcej sposobów na podanie tego owocu zebraliśmy w osobnym wpisie: szybkie pomysły na podanie arbuza.
Ciekawostki
- Arbuzy bezpestkowe to hybrydy – nie brakuje im pestek przez modyfikację genetyczną, lecz dzięki naturalnemu krzyżowaniu odmian o różnej liczbie chromosomów.
- Skórka i jasna część miąższu również są jadalne; w wielu kuchniach robi się z nich marynaty i konfitury.
- Ze względu na twardą skórkę i miąższ pełen nasion botanicy zaliczają arbuza do jagód.
- Swoje święto obchodzi 3 sierpnia – to Dzień Arbuza, idealna okazja na orzeźwiający deser.
Najczęstsze pytania
Po czym poznać, że arbuz jest dojrzały?
Zwróć uwagę na kremowo-żółtą plamę po leżeniu, ciężar owocu oraz głuchy dźwięk po opukaniu. Suchy ogonek to dodatkowy sygnał, że owoc dojrzewał odpowiednio długo.
Ile kalorii ma arbuz?
Około 30 kcal w 100 gramach, co czyni go jednym z najmniej kalorycznych owoców. Zawdzięcza to głównie wysokiej zawartości wody.
Czy można jeść pestki arbuza?
Tak, pestki są jadalne i nieszkodliwe. Można je nawet uprażyć na przekąskę, choć większości osób po prostu nie przeszkadzają podczas jedzenia miąższu.
Jak długo można przechowywać pokrojonego arbuza?
Pokrojony owoc trzymaj w lodówce, szczelnie okryty, i zjedz w ciągu 3-4 dni. Im dłużej leży, tym bardziej mięknie i traci aromat.
Ile waży arbuz?
W polskich sklepach najczęściej trafiają się owoce ważące od około 3 do 8 kilogramów. Odmiany personalne, czyli te małe, jednoporcjowe, mieszczą się zwykle w przedziale od około 1,5 do 3 kilogramów. Przy sprzyjającej pogodzie arbuz potrafi urosnąć do kilkunastu kilogramów, a rekordowe okazy przekraczają 100 kilogramów. Waga jest zresztą dobrą wskazówką przy zakupie: dojrzały owoc powinien wydawać się ciężki w stosunku do swojej wielkości, bo to znak, że miąższ jest soczysty.
Czy arbuz jest moczopędny?
Po większej porcji rzeczywiście częściej chodzi się do toalety, ale to nie jest działanie lecznicze, tylko prosta konsekwencja tego, że arbuz w ponad 90 procentach składa się z wody. Dodatkowo dostarcza potasu i cytruliny, które biorą udział w gospodarce wodnej organizmu. Jeśli przyjmujesz leki odwadniające albo masz problemy z nerkami, ilość arbuza w diecie warto omówić z lekarzem.
Czy arbuz jest lekkostrawny?
Dla większości osób tak. Arbuz ma niewiele błonnika w porównaniu z jabłkiem czy gruszką i praktycznie nie zawiera tłuszczu, więc szybko opuszcza żołądek. Kłopot sprawia raczej ilość i temperatura: duża porcja prosto z lodówki, zjedzona zaraz po obfitym obiedzie, u części osób daje wzdęcia i uczucie przelewania. Arbuz zawiera też fruktozę i mannitol, które przy zespole jelita drażliwego mogą nasilać dolegliwości. Wtedy lepiej sprawdzają się mniejsze porcje jedzone osobno, między posiłkami.
Czy arbuza mogą jeść osoby z cukrzycą?
Arbuz ma wysoki indeks glikemiczny, ale bardzo niski ładunek glikemiczny, bo w 100 gramach miąższu jest tylko około 6 gramów cukru, a reszta to woda. Zwykła porcja podnosi więc poziom glukozy słabiej, niż sugerowałby sam indeks. Nie znaczy to, że można jeść bez ograniczeń, bo pół arbuza na raz to już spora dawka cukrów prostych. Rozsądnie jest trzymać się niewielkich porcji i łączyć owoc z produktem białkowym lub tłuszczem, na przykład z fetą albo orzechami. To informacja ogólna, a nie porada medyczna, więc szczegóły ustal z lekarzem lub dietetykiem.
Podsumowanie
Arbuz to orzeźwiający, niskokaloryczny owoc lata, który najlepiej smakuje dobrze dojrzały. Wybierając go, kieruj się plamką po leżeniu, ciężarem i dźwiękiem po opukaniu, a po pokrojeniu przechowuj w lodówce. Sprawdzi się nie tylko na surowo, ale też w sałatkach, napojach i letnich deserach. Więcej o tym owocu przeczytasz w encyklopedycznym opisie arbuza.
Zobacz również
